Postawa ciała dziecka zmienia się wraz z jego rozwojem. Inaczej wygląda sylwetka kilkulatka, inaczej dziecka rozpoczynającego szkołę, a jeszcze inaczej nastolatka w okresie intensywnego wzrostu. Dlatego nie każda asymetria barków, ustawienie kolan czy obniżenie łuku stopy oznacza wadę wymagającą leczenia.
Jednocześnie okres dzieciństwa i dojrzewania jest czasem, w którym mogą ujawnić się rzeczywiste zaburzenia układu ruchu, w tym skolioza, patologiczne ustawienie osi kończyn czy nieprawidłowości w obrębie stóp. Kluczowe znaczenie ma więc właściwa ocena: czy obserwowana cecha mieści się jeszcze w granicach fizjologicznego rozwoju, czy jest zmianą wymagającą diagnostyki.
Określenie „wady postawy” jest bardzo szerokie. W codziennym języku wykorzystuje się je do opisania różnych nieprawidłowości dotyczących sylwetki dziecka, ustawienia kręgosłupa, miednicy, kończyn dolnych czy stóp.
Z medycznego punktu widzenia warto jednak rozróżnić postawę ciała od strukturalnej deformacji układu ruchu.
Postawa jest dynamicznym sposobem utrzymywania ciała w przestrzeni. Może zmieniać się w zależności od zmęczenia, aktywności fizycznej, napięcia mięśniowego, nawyków czy nawet samopoczucia dziecka. Z kolei deformacja strukturalna dotyczy zmian anatomicznych, które nie znikają po prostej korekcji ustawienia ciała.
Dobrym przykładem jest skolioza. Niewielka asymetria sylwetki nie jest automatycznie skoliozą. Scoliosis Research Society definiuje skoliozę na podstawie badania radiologicznego jako skrzywienie kręgosłupa o kącie Cobba wynoszącym co najmniej 10°. Krzywizny poniżej 10° określane są jako asymetria posturalna, a nie skolioza.
Dlatego diagnoza „wady postawy” nie powinna opierać się wyłącznie na tym, jak dziecko wygląda podczas stania.
Układ ruchu dziecka nie jest pomniejszoną wersją układu ruchu osoby dorosłej. Kości rosną, zmieniają się proporcje ciała, rozwija się siła mięśniowa, koordynacja i kontrola nerwowo-mięśniowa.
Wraz z wiekiem zmienia się także ustawienie kończyn dolnych.
U małych dzieci może występować fizjologiczna szpotawość kolan, a następnie fizjologiczna koślawość. Według Pediatric Orthopaedic Society of North America koślawość kolan zwykle staje się najbardziej widoczna około 3.–4. roku życia, a następnie stopniowo się zmniejsza. Około 7. roku życia ustawienie kończyn zbliża się do wartości charakterystycznych dla osoby dorosłej. Utrzymywanie się lub narastanie znacznej koślawości po tym okresie może wymagać diagnostyki.
Podobnie wygląda rozwój stóp. Małe dzieci bardzo często mają pozornie płaskie stopy. Łuk podłużny stopy kształtuje się wraz z rozwojem. Większość przypadków elastycznej stopy płaskiej u dzieci nie powoduje żadnych dolegliwości.
To pokazuje, dlaczego ocena postawy dziecka zawsze powinna uwzględniać jego wiek biologiczny i etap rozwoju.
Rodzice często zauważają, że jedno ramię dziecka znajduje się wyżej, jedna łopatka jest bardziej widoczna albo wcięcia talii nie są symetryczne.
Taka obserwacja nie oznacza jeszcze skoliozy, ale powinna skłonić do dokładniejszego przyjrzenia się sylwetce dziecka, szczególnie jeżeli asymetria jest wyraźna, narasta lub pojawia się w okresie intensywnego wzrostu.
W przypadku skoliozy idiopatycznej charakterystyczne mogą być m.in.:
W badaniu klinicznym wykorzystuje się m.in. test Adamsa, podczas którego dziecko wykonuje skłon tułowia w przód. Pozwala on ocenić asymetrię tułowia związaną m.in. z rotacją kręgosłupa.
Skolioza nie jest po prostu „krzywym siedzeniem”. Jest trójwymiarową deformacją kręgosłupa obejmującą jego boczne skrzywienie oraz komponent rotacyjny.
Najczęstszą postacią jest skolioza idiopatyczna młodzieńcza, występująca u dzieci i nastolatków w wieku 10–18 lat. Jej przyczyna nie jest w pełni poznana. Istotnym okresem jest skok wzrostowy, ponieważ właśnie podczas szybkiego wzrastania istnieje ryzyko progresji skrzywienia.
Warto podkreślić, że skoliozy idiopatycznej nie można sprowadzać wyłącznie do nieprawidłowego siedzenia przy biurku, noszenia plecaka czy korzystania ze smartfona.
W przypadku podejrzenia skoliozy konieczna jest ocena kliniczna, a o potrzebie wykonania badania RTG powinien decydować lekarz. Na zdjęciu wykonywanym w pozycji stojącej można określić wielkość skrzywienia za pomocą kąta Cobba.
Kręgosłup człowieka nie jest prostą kolumną. Fizjologicznie posiada krzywizny w płaszczyźnie strzałkowej: kifozę w odcinku piersiowym oraz lordozę w odcinku szyjnym i lędźwiowym.
Problem pojawia się wtedy, gdy krzywizny są nadmierne, utrwalone albo towarzyszą im inne objawy.
U części dzieci obserwuje się postawę z zaokrąglonymi plecami, wysuniętą głową i barkami. Może mieć ona charakter funkcjonalny i być związana między innymi z kontrolą posturalną czy wydolnością mięśniową. Utrwalona lub nasilająca się kifoza wymaga jednak różnicowania z deformacjami strukturalnymi kręgosłupa.
Koślawość oznacza ustawienie, w którym przy złączonych kolanach kostki przyśrodkowe pozostają od siebie oddalone. W pewnym wieku jest to element prawidłowego rozwoju.
Największa fizjologiczna koślawość występuje zazwyczaj około 3.–4. roku życia i następnie stopniowo maleje. Niepokój powinny wzbudzić przede wszystkim: duże nasilenie deformacji, jej asymetria, progresja po 7. roku życia, ból lub zaburzenia funkcji.
Płaska stopa u dziecka jest jednym z najczęstszych powodów konsultacji ortopedycznych, a jednocześnie jednym z częstszych źródeł niepotrzebnego niepokoju rodziców.
Elastyczna stopa płaska może być wariantem prawidłowego rozwoju.
Jeżeli łuk stopy pojawia się, gdy dziecko nie obciąża kończyny lub staje na palcach, a dziecko nie zgłasza bólu ani ograniczeń aktywności, często mamy do czynienia właśnie z elastycznym płaskostopiem. POSNA podkreśla, że większość takich przypadków jest bezobjawowa, a leczenie jest wskazane przede wszystkim u pacjentów z dolegliwościami.
Inaczej należy traktować stopę sztywną, bolesną lub taką, której deformacja narasta. W takich przypadkach konieczna może być diagnostyka w kierunku innych patologii.
Nie ma jednej przyczyny wszystkich „wad postawy”.
Na sposób, w jaki dziecko się porusza i utrzymuje ciało, wpływa wiele elementów: budowa anatomiczna, tempo wzrastania, zakres ruchomości stawów, siła i wydolność mięśniowa, kontrola nerwowo-mięśniowa, masa ciała, poziom aktywności fizycznej, przebyte urazy czy choroby neurologiczne i układowe.
Znaczenie mają również codzienne nawyki.
Długie okresy bezruchu mogą sprzyjać obniżeniu sprawności fizycznej, dlatego dzieci powinny mieć regularną możliwość ruchu. Nie oznacza to jednak, że każde dziecko siedzące przy komputerze rozwinie deformację kręgosłupa.
WHO zaleca dzieciom i młodzieży w wieku 5–17 lat średnio co najmniej 60 minut dziennie aktywności fizycznej o umiarkowanej lub dużej intensywności w skali tygodnia. Regularny ruch wspiera m.in. rozwój mięśni, kości, sprawność motoryczną i ogólną kondycję organizmu.
To pytanie coraz częściej pojawia się w gabinetach ortopedycznych i fizjoterapeutycznych.
Długotrwałe pozostawanie w jednej pozycji może powodować zmęczenie, dyskomfort oraz okresową zmianę sposobu ustawienia ciała. Nie należy jednak utożsamiać tego automatycznie z trwałą deformacją strukturalną.
Z punktu widzenia profilaktyki ważniejsze od poszukiwania jednej „idealnej pozycji” jest:
WHO wskazuje zarówno na znaczenie aktywności fizycznej, jak i ograniczania zachowań sedentarnych u dzieci i młodzieży.
Nie każda różnica w wyglądzie sylwetki wymaga pilnej konsultacji. Istnieją jednak objawy, których nie warto ignorować.
Do konsultacji ortopedycznej lub fizjoterapeutycznej powinny skłonić szczególnie:
Szczególnej uwagi wymagają również nieprawidłowości pojawiające się lub szybko nasilające podczas skoku wzrostowego.
Podstawą diagnostyki jest badanie kliniczne dziecka, a nie samo zdjęcie sylwetki czy komputerowy pomiar postawy.
Specjalista ocenia między innymi:
W przypadku podejrzenia skoliozy wykonuje się również test Adamsa. W określonych sytuacjach lekarz może zlecić diagnostykę obrazową.
Nie każde dziecko z podejrzeniem „wady postawy” potrzebuje RTG. Przykładowo w bezobjawowej, elastycznej stopie płaskiej badania radiologiczne zazwyczaj nie są konieczne; POSNA wskazuje, że radiogramy wykorzystuje się przede wszystkim wtedy, gdy występuje ból lub istnieją inne wskazania kliniczne.
Leczenie zależy od rodzaju rozpoznanej nieprawidłowości. Nie istnieje jeden zestaw ćwiczeń odpowiedni dla wszystkich dzieci.
W części przypadków wystarczy obserwacja rozwoju. W innych potrzebna jest indywidualnie zaplanowana fizjoterapia, leczenie ortopedyczne lub dalsza diagnostyka.
Jeżeli problem ma komponent funkcjonalny, fizjoterapia może obejmować m.in.:
Najważniejsze jest jednak to, aby terapia wynikała z rozpoznania i badania dziecka, a nie wyłącznie z wyglądu jego sylwetki.
Ruch jest jednym z podstawowych elementów prawidłowego rozwoju układu mięśniowo-szkieletowego.
Dziecko powinno biegać, skakać, wspinać się, jeździć na rowerze, pływać i uczestniczyć w różnych formach zabawy ruchowej odpowiednich do wieku oraz możliwości.
WHO zaleca dzieciom i młodzieży w wieku 5–17 lat średnio minimum 60 minut aktywności fizycznej o umiarkowanej lub dużej intensywności dziennie w skali tygodnia. Aktywności o dużej intensywności oraz wzmacniające mięśnie i kości powinny pojawiać się co najmniej 3 dni w tygodniu.
Wkładki nie powinny być automatycznie przepisywane każdemu dziecku z płaską stopą.
W przypadku bezobjawowego, elastycznego płaskostopia nie ma potrzeby „tworzenia łuku” stopy za pomocą wkładki tylko dlatego, że stopa wygląda płasko. POSNA wskazuje, że leczenie dotyczy przede wszystkim przypadków objawowych, a dostępne interwencje nie wykazały trwałego tworzenia prawidłowego łuku stopy.
Jeżeli dziecko odczuwa ból, wkładki mogą być jednym z elementów leczenia zachowawczego – po wcześniejszej ocenie specjalisty.
Niektóre deformacje strukturalne wymagają prowadzenia przez ortopedę dziecięcego. Dotyczy to m.in. progresywnych skrzywień kręgosłupa, patologicznych deformacji osi kończyn czy wybranych nieprawidłowości stóp.
Metoda leczenia zależy od rodzaju zaburzenia, wieku dziecka, stopnia deformacji oraz tego, ile wzrostu pozostało do zakończenia dojrzewania szkieletowego.
Profilaktyka wad postawy nie polega na leczeniu zdrowego dziecka.
Nie warto bez diagnostyki:
Znacznie ważniejsze jest obserwowanie dziecka i jego funkcji: czy swobodnie się porusza, czy nie odczuwa bólu, czy nie pojawiają się narastające asymetrie oraz czy rozwój układu ruchu przebiega prawidłowo.
Najlepszą profilaktyką jest stworzenie dziecku warunków do różnorodnego ruchu.
Warto zachęcać je do codziennej aktywności, zabawy na świeżym powietrzu i uprawiania sportu, który sprawia mu przyjemność. Dobrze również ograniczać wielogodzinne pozostawanie w jednej pozycji i wprowadzać krótkie przerwy podczas nauki czy korzystania z urządzeń elektronicznych.
Stanowisko do nauki powinno być dopasowane do wzrostu dziecka, ale nie należy oczekiwać, że będzie ono przez kilka godzin siedziało nieruchomo w jednej „idealnej” pozycji. Dla rozwijającego się organizmu zmienność pozycji i regularny ruch są naturalne i potrzebne.
Ocena postawy dziecka wymaga znajomości jego fizjologicznego rozwoju. Płaskie stopy u kilkulatka, koślawość kolan w określonym wieku czy niewielkie różnice w sylwetce nie muszą oznaczać choroby.
Z drugiej strony narastająca asymetria, ból, ograniczenie sprawności lub utrwalona deformacja nie powinny być bagatelizowane.
Dlatego w ORTHO SPORT CLINIC diagnostyka układu ruchu dziecka rozpoczyna się od dokładnego wywiadu i badania funkcjonalnego oraz ortopedycznego. Dopiero na tej podstawie można określić, czy obserwowana zmiana jest elementem prawidłowego rozwoju, wymaga obserwacji, fizjoterapii czy dalszej diagnostyki i leczenia.
Jeżeli zauważasz u dziecka asymetrię barków lub łopatek, zmianę ustawienia kręgosłupa, nieprawidłowe ustawienie kolan lub stóp, utykanie albo dolegliwości bólowe związane z ruchem, warto skonsultować je ze specjalistą.
Wczesna i prawidłowa ocena pozwala przede wszystkim odróżnić fizjologiczny etap rozwoju od rzeczywistej patologii, a jeśli leczenie jest potrzebne – odpowiednio wcześnie dobrać jego zakres.
ORTHO SPORT CLINIC - diagnostyka i leczenie zaburzeń układu ruchu u dzieci i młodzieży.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej ani fizjoterapeutycznej.
